Eğitim

Gelişimsel Pediatri Eğitim Programları 

A) Gelişimsel Pediatri Tezli Yüksek Lisans Programı 

Ülkemizde gelişimsel pediatri alanında eğitici olarak eğitilmiş bir tek öğretim üyesi olması, yurt dışı eğitim olanaklarının kısıtlılığı ve alanda uzman gereksinimi nedeniyle çocuk hekimleri için Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı tarafından 2002 yılında Gelişimsel Pediatri Tezli Yüksek Lisans Programı açılmıştır. Program dünyada farklı merkezlerde verilen Gelişimsel Pediatri Yan Dal Uzmanlık Eğitimi Programları incelendikten sonra ülkemiz gereksinimleri ve olanakları gözetilerek oluşturulmuştur.Programda uygulamalı derslerin tümü Prof. Dr. İlgi Ertem tarafından verilmektedir. Ayrıca Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları, Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Bölümü, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Psikoloji Bölümü öğretim üyeleri ve diğerleri dersler vermekte ve öğrenciler ile deneyimlerini paylaşmaktadırlar. Kuramsal derslerin yanı sıra, uygulamalı yöntemler kullanılarak Yüksek Lisans öğrencilerinin alanda bilgi, beceri ve tutumlarını geliştirmeleri desteklenmekte, programdan mezun olan kişilerin araştırma yapabilme yeteneğini geliştirmek için araştırma metodolojisi ve istatistik dersleri yer almaktadır. İlk açıldığı dönem olan 2002-2003 yılında Anabilim Dalımız uzmanlarından Dr. Gülsüm Atay Gelişimsel Pediatri Yüksek Lisans Programını tamamlayarak, Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde Gelişimsel Pediatri Bölümünü kurmuş ve burada yardımcı doçent olarak görev yapmaktadır. 2004-2006 yıllarında Uz. Dr. Derya Doğan, Uz. Dr. Bahar Bingöler, Uz. Dr. Özlem Ünal, Uz. Dr. Zeynep Eras eğitimlerini tamamlamışlardır. Doç. Dr. Derya Gümüş Doğan, İnönü Üniversitesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda, Uz. Dr. Bahar Bingöler Pekcici, Ankara Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hematoloji Onkoloji Eğitim Araştırma Hastanesi’nde, Uz. Dr. Zeynep Eras, Dr. Zekai Tahir Burak Eğitim ve Araştırma Hastenesi’nde Gelişimsel Pediatri Bölümlerini kurmuşlardır. Uz. Dr. Özlem Ünal, Hacettepe Üniversitesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları’nda Pediatrik Metabolizma yan dalını tamamlamıştır. Gelişimsel Pediatri Tezli Yüksek Lisans Programı halen devam etmektedir.  Uz. Dr. Özlem Gülümser, Uz. Dr. Hakan Balta, Uz. Dr. İclal Sucaklı ve Uz. Dr. Reyhan Erol’un eğitimleri tez aşamasındadır.  

B) Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanlık öğrencisinin eğitimi 

Anabilim Dalımızda yetişen her çocuk hekiminin gelişimsel pediatri alanında deneyim kazanması amacıyla 1 aylık Gelişimsel Pediatri rotasyon programı oluşturulmuştur.Dünyadaki pek çok eğitim programı incelenerek ve ülkemizin gereksinimleri gözetilerek oluşturulan bu programın ağırlığı bebeklik ve erken çocukluk döneminindeki gelişim üzerinedir. Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanlık öğrencisi eğitim programının amaçları şunlardır:  

1.Gelişimi sağlayan ve destekleyen temel kuramı bilmesi ve çocuklara sağlık hizmeti sunarken uygulayabilmesi

2.Biyolojik risklerin (örneğin prematürite) ve psikososyal risklerin (örneğin annede depresyon) kısa ve uzun dönemde gelişime etkilerini bilmesi

3.Gelişimsel gecikmelerin erken tanısı için standart araçları bilerek kullanabilmesi

4.Erken çocukluk döneminde (0-6 yaş) bir çocuğun gelişimini tüm alanları ile değerlendirebilmesi ve destekleyebilmesi

5.Gelişimsel gecikmeleri erken, doğru ve etkili bir biçimde gereken tedavi hizmetlerine yönlendirebilmesi

6.0-6 yaş döneminde ev ortamında çocukların gelişimini destekleyen yaklaşımlar konusunda ailelere danışmanlık yapabilmesi

7.İzlediği ailelerden depresyonu olan bir annenin erken tanısını, tedavisini ve izlemini yapabilmesi

8.İzlediği çocuklardan, uyku sorunu ya da yeme sorunu olan bir bebeğin erken tanısını, tedavisini ve izlemini yapabilmesi

9.0-3 yaşta konuşmada gecikmeleri olan çocukları tanıyabilmesi, tedavi için yönlendirme ve izlemlerini yapabilmesi

10.0-3 yaşta otizm olan çocukları erken tanıyabilmesi, tedavi için yönlendirme ve sonrasında izlemlerini yapabilmesi

11.0-3 yaşta görme ve işitme engelleri olan çocukları tanıyabilmesi, tedavi için yönlendirme ve izlemlerini yapabilmesi

12.Kronik hastalığı olan çocukların gelişimsel sorunlarının önlenmesi için gereken tüm yaklaşımları bilerek onları izleyebilmesi, ailelerine danışmanlık yapabilmesi

13.Gelişimsel sorunu (örn: serebral palsi, Down sendromu) olan çocukların özel gereksinimlerin izlem ve tedavi protokollerini bilerek onları izleyebilmesi, ailelerine danışmanlık yapabilmesi

14.Çocuklara etkili özel eğitim ve fizik tedavi ve rehabilitasyon veren kurumların özelliklerini bilerek ailelere bu konuda danışmanlık yapabilmesi

15.Engelli çocuklar için ilgili yasaları ve devlet uygulamalarını bilerek ailelere bu konuda danışmanlık yapabilmesi

16.Toplumda gelişime destek veren kurumları ve diğer kaynakları bilerek ailelere danışmanlık verebilmesidir.  

Bu programda uzmanlık öğrencileri kuramsal dersler almakta, çocuk hekimliğinde hastalarının gelişimin desteklenmesi, gelişimsel sorunların erken tanısı, desteklenmesi, yönlendirilmesi için uygulama çalışmaları yapmakta, gelişimi destekleyen kurum ve kuruluşları ziyaret ederek ülkemizin kaynaklarını öğrenmektedirler.  

C) Tıp öğrencisinin eğitimi 

Yılda yaklaşık 320 hekim yetiştiren tıp fakültemizde öğrencilerimizin çocuğun gelişimini anlamaları, değerlendirmeleri ve sağlıklı gelişimden sapmaları erken tanıyabilmelerini sağlamak amacı ile teorik ve pratik dersler yer almaktadır. Öğrenciler, aileler ile işbirliği kurarak çocukların gelişimlerini değerlendirme becerisini kazandıkları bir araç olan Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi’ni kullanmayı öğrenmektedirler.  Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi  geliştirildiği ilk yıllarda 2500 öğrenci ile çalışılarak kolay öğrenilen ve güvenle uygulanan bir araç olduğu saptanmıştır. Tıp öğrencisine ‘gelişimsel sorunları olan çocuklara güncel yaklaşımlar, erken destek hizmetleri ve bu hizmetlere yönlendirme’ ve ‘erken çocukluk döneminde sık karşılaşılan davranış sorunları, yeme ve uyku sorunları’ile ilgili teorik ve pratik dersler de verilmektedir.  

Tıp öğrencilerimizin çocuklara hizmet götürme beceri ve tutumlarını geliştirmek amacı ile 1-6. sınıf öğrencilerimizin katılımı ve önderliği ile 1999 yılında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi ÇOCUK DESTEK GRUBU  kurulmuştur. Bu grup, yaklaşık 14 yıldır hastanemizde yatan çocuklarımızla ve aileleri ile el ele vermiş, her bir öğrencinin haftada bir yaptığı ziyaretler ile oyun odalarında ve yatağından kalkamayan çocuklarla yatak başında etkinlikler, 23 Nisan ve yılbaşı gibi özel günlerde şenlikler ve ayda bir düzenli olarak ilgili öğretim üyesi ile eğitim ve paylaşım toplantıları düzenlemişlerdir.  

D) Tıp dışında farklı disiplinlerden gelen kişilerin eğitimi 

Gelişimsel Pediatri Bilim Dalının amaçlarından bir diğeri, çocuklar yararına çalışan tıp dışı meslek alanları ile akademik ve kurumsal bağları güçlendirmek, eğitim ve hizmete yönelik işbirliği olanaklarını yaratarak sağlık sisteminde kapsamlı bir model oluşturmaktır. 

Çocuğun gelişimini destekleyen çocuk psikiyatrisi, çocuk psikolojisi, çocuk gelişimi ve eğitimi, psikolojik danışmanlık rehberlik, sosyal hizmetler, özel eğitim gibi meslek gruplarından uzmanlar ve öğrenciler ile yoğun işbirliği çalışmaları mevcuttur. Prof. Dr. İlgi Ertem 1995-2000 yılları arasında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bebek Ruh Sağlığı Ünitesinin kurulmasında çalışmıştır. 2001-2002 yılında Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü’nden bir yüksek lisans, bir lisans öğrencisi tezlerini birimimizde yapmışlardır. Bu bölümden dört öğrenci ve Dil Tarih Coğrafya Fakültesinden üç öğrenci 2002 yılında birimimizde staj görmüştür. Ayrıca Sağlık Bakanlığı hastanelerinde çalışan çocuk gelişimi uzmanı ve psikologlara yönelik eğitim hizmetleri sağlanmaktadır. AÜTF Gelişimsel Pediatri Bilim Dalı’na 2008 yılından bugüne 68 çocuk gelişimci stajyer öğrencisi, 10 çocuk gelişimci, 5 psikolog, 13 pediatrist ve 5 özel eğitim uzmanı rotasyona gelmiştir. 

E) UNICEF-Sağlık Bakanlığı Anne ve Çocuk Sağlığı Aile Planlaması (AÇSAP) eski Genel Müdürlüğü için geliştirilen eğitim paketi  

UNICEF ve T.C. Devleti arasındaki 2000-2005 programı içinde Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve Sosyal Hizmetler Çocuk Esirgeme Kurumu ile UNICEF arasında Erken Çocukluk Döneminde Gelişimin Desteklenmesi Projesi oluşturulmuştur. Sağlık Bakanlığı AÇSAP eski Genel Müdürlüğü için Sağlık Çalışanlarının Erken Çocukluk Döneminde Gelişimin İzlenmesi ve Desteklenmesi Eğitim paketi Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Gelişimsel Pediatri Bilim Dalının öncülüğünde hazırlanmıştır. İlk eğitici eğitimi programı Ankara’da Haziran 2003’te yapılmıştır. 2003-2005 döneminde pilot 8 ilde proje yürütülmüş, sahada etkinlik araştırması yapılmıştır. Ancak program, birinci basamak sağlık hizmetlerinin değişikliğe uğraması ve bakanlıkların yeni yapılanmaları nedeniyle son bulmuştur.  

F) Aile Hekimliği eğitim ve izlem rehberleri:

Erken Çocukluk Döneminde Gelişimin İzlenmesi ve Desteklenmesi programında kullanılan araçlardan Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi, aile hekimliği modülleri ve sağlık izlem protokollerinde yer almaktadır.  

G) Türkiye’de Gelişimsel Pediatri Üniteleri (GPÜ) Projesi: 

Ankara Üniversitesi, T.C. Sağlık Bakanlığı ve UNICEF işbirliği ile “Türkiye’de Gelişimsel Pediatri Üniteleri Projesi” 2009’da başlatılmış ve bu proje kapsamında, eğitim ve savunuculuk hizmetleri genişletilmiş, öncelikle GPÜ kurmak için istekli eğitim kurumlarının yöneticileri ile ilişki kurulmuştur. Bu kurumlar, çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanlık eğitimi verilen, gerek çocuk hasta yatağı sayısı gerekse de çocuk hasta poliklinik sayıları diğer hastanelere göre yüksek olan, gelişimsel riskleri ve sorunları olan çocukların çocuk hastalıkları yan dalları ve diğer bölümlerde yoğun olarak izlendiği ve sağlık kurulları bulunan büyük merkezlerdir. Ankara, İstanbul ve İzmir’den toplam dört büyük devlet eğitim ve araştırma hastanesinden ve Gülhane Askeri Tıp Akademisinden (GATA) deneyimli çocuk hekimleri ve birlikte gelişimsel pediatri çekirdek ekiplerini oluşturacak olan çocuk gelişimciler Ankara Üniversitesi Gelişimsel Pediatri Bilim Dalı’na gelerek formal eğitim almışlardır. Eylül 2009- Mayıs 2010 tarihleri arasında Ankara Üniversitesi-T.C. Sağlık Bakanlığı ve UNICEF işbirliği ile “Türkiye’de Gelişimsel Pediatri Üniteleri Projesi” kapsamında formal eğitimler tamamlanmıştır. Bu formal eğitim teorik ve pratik bölümlerden oluşmuş, toplam 120 saat sürmüştür. Eğitimin ana konuları, gelişimsel pediatri bilimi ve gelişimsel pediatri alanının hizmetleri olan eğitim, araştırma, savunuculuk ve hasta değerlendirme ile ilgili bilgi, beceri ve tutumların teorik ve pratik eğitimlerini içermektedir. Formal eğitimleri tamamlanan çekirdek ekipler, kurumlarına geri dönerek GPÜ kurulması için gerekli işlemleri başlatmışlardır. 

H) Gelişimsel Pediatri’de geliştirilen uluslararası eğitim araçları:  

1. Manual for the Supplement to the HOME Scale for Impoverished Families. Yale University Publications, 1995 (Türkçe uyarlaması)

2. Training Video for the Supplement to the HOME Scale for Impoverished Families. Production of Yale University, Biomedical Communications, 1995 (Türkçe uyarlaması)

3. Bebekler ve küçük çocuklar için ev ortamını değerlendirme ölçeği eğitim kılavuzu, 1996 (Türkçe uyarlaması)

4. Yoksul Aileler İçin Ev Ortamı Değerlendirme Ek Ölçeği Eğitim Kılavuzu, 1996 (Türkçe uyarlaması)

5. Bayley Bebekler İçin Gelişimi Değerlendirme Ölçeği, 2002 (Türkçe uyarlaması)

6. Dünya Sağlık Örgütü “Care for Child Development Intervention”, 2004 (Türkçe uyarlaması)

7. World Health Organization Survey: Care for young children with developmental difficulties, 2008

8. UNICEF- Care for young children with developmental difficulties in CEE/CIS countries survey, 2012

9. International Guide for Monitoring Child Development (IGMCD) instrument, 2010 

I) Gelişimsel Pediatri’de geliştirilen ulusal eğitim araçları:  

1. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü için, Deprem Bölgesindeki Çocuklar için Bütüncül Sağlık Hizmetleri Eğitim Rehberi, 1999

2. Türk Pediatri Kurumu XXXV. Ulusal Pediatri Kongresi Türkiye’de Pediatri Eğitimi Anket Sonuçları, 1999

3. Türk Pediatri Kurumu XXXV. Ulusal Pediatri Kongresi Türkiye’de Pediatri Eğitimi Raporu, 1999

4. Okul Öncesi Çocuklar için Gelişimi İzleme Rehberi, 1997

5. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü için, Deprem Bölgesindeki Çocuklar için Bütüncül Sağlık Hizmetleri Eğitim Rehberi, 1999

6. Gelişimi İzleme Dosyası, 2002

7. UNICEF-Sağlık Bakanlığı AÇSAP Genel Müdürlüğü Erken Çocukluk Döneminde Gelişim Eğitici Eğitim Paketi,2004

8. Dünya Sağlık Örgütü “Gelişim için Bakım Programı (Care for Development Program)” değerlendirme paketi, 2004

9. Genişletilmiş –Gelişimi İzleme ve Destekleme Rehberi, 2009

10. Gelişimsel Pediatri Üniteleri Projesinin Üçüncü Yıl Değerlendirmesi Araştırması Raporu, 2012

11. Gelişim Dostu Çocuk Hastanesi Modeli , 2012 

J) Gelişimsel Pediatri Yan Dalı Uzmanlık Eğitimi:  

2013 tarihinden itibaren Gelişimsel Pediatri Yan Dal Eğitimi’ne başlanmıştır.

Bilimsel etkinlikler ve savunuculuk hizmetleri 

1.Dünya Sağlık Örgütü danışmanlığı:

Dünya Sağlık Örgütü çocukların sağlıklarının sağlanması ve sürdürülmesi çalışmalarına gelişimlerinin de desteklenmesi ilkesini eklemiş ve bu konuda çalışmalarını 2000 yılından bu yana hızlandırmıştır. Bu alanda gelişmekte olan ülkelerin deneyimini geniş bir çocuk sağlığı ve gelişimi kuramsal temeline aktarabilen uygulayıcılara gereksinim vardır. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Gelişimsel Pediatri Bilim Dalı’nda Prof. Dr. İlgi Ertem Dünya Sağlık Örgütü danışmanı olarak bu konumda 2000 yılından bu yana görevini sürdürmektedir. 

2.Sağlık Bakanlığı eski AÇSAP Genel Müdürlüğü-UNICEF Erken Çocukluk Döneminde Gelişimin Desteklenmesi Projesi:

Bu projede genel danışmanlık görevinin yanında Prof. Dr. İlgi Ertem ve Uz. Canan Gül Gök, temel sağlık hizmetinde çalışanlar için 0–6 yaş çocuklarının gelişimlerinin izlenmesi ve desteklenmesi alanında 5 günlük bir eğitim programını geliştirmişlerdir. İlk eğitici eğitim programı Haziran 2003’de yapılmıştır ve program pilot illerde uygulanmıştır. Ülke çapına yaygınlaştırılması planlanan bu program Sağlık Bakanlığının erken çocukluk döneminde gelişimi destekleme alanında yaptığı en kapsamlı program olarak hazırlanmıştır. Birinci basamak sağlık hizmetleri sisteminde yapılan değişiklikler sonrasında programın eğitimleri sona ermiş olmakla birlikte, programda yer alan, erken çocukluk döneminde gelişimin izlenmesi ve desteklenmesi yöntemleri aile hekimliği modeline uyarlanmıştır. 

3.Sağlık Bakanlığının eski genel müdürlükleri ile programlar hazırlanmış, danışmanlık verilmiş ve eğitici eğitimleri hazırlanmıştır.

a.Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü “Temel sağlık hizmetlerinde bebek ve çocuk ruh sağlığı modeli. İl eğitimcilerinin Eğitimi programı”

b.AÇSAP Genel Müdürlüğü “Güvenli annelik ve yenidoğan bakımı programı, çocukların psikososyal gelişiminin desteklenmesi projesi, teknik danışma kurulu

c.AÇSAP Genel Müdürlüğü “Çocuk sağlığı danışma komisyonu”

d.Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, “Temel sağlık hizmetleri yoluyla 0-6 yaş çocuğunun psikososyal gelişiminin desteklenmesi projesi” eğitimcisi

e.AÇSAP Genel Müdürlüğü -UNICEF işbirliği “Erken Çocukluk Döneminde Bakım Programı” danışmanlığı

f.Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü “Deprem bölgesinde birinci basamakta ruh sağlığı eğitim materyali geliştirme programı” danışmanlığı

g.AÇSAP Genel Müdürlüğü, “Erken çocukluk gelişimi ve büyümenin izlenmesi programı” teknik komitesi 

4. Diğer Devlet kurumları ile birlikte yürütülen hizmetler:

a. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı “1. Özürlüler Şurası” şura üyeliği

b. Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü, “Acil duruma hazırlık projesi” danışmanlığı

c. Aile Sosyal Politikalar Bakanlığı ile engelleri olan çocuklar için yasa ve yönetmeliklerin geliştirilmesi konularında danışmanlık